عندالمطالبه و عندالاستطاعه بودن مهریه

عندالمطالبه و عندالاستطاعه بودن مهریه

 

مهریه زن

عندالمطالبه و عندالاستطاعه بودن مهریه

اگرچه پرداخت مهریه طبق دستورات صادره توسط رئیس قوه قضاییه، نسبت به سال های قبل راحت تر شده است، ولی موضوع زندان و حکم جلب همچنان پابرجا و قابل اجرا است. این قوانین به نحوی رسیدگی شده است که پرداخت مبلغ مهریه، زوج را دچار سختی بیش از حد نکند و با توجه به شرایط مالی او، تقسیط مبلغ صورت گیرد. بنابراین در این شرایط کمتر شاهد حکم زندانی های طولانی هستیم.

البته مطابق قانون جدید، نحوه اجرای محکومیت‌های مالی، ضمانت اجرای حبس، برای عدم پرداخت دین مالی، در مورد مهریه فقط تا سقف ۱۱۰ سکه بهار آزادی یا معادل آن اجرا خواهد شد و نسبت به مازاد، قانونگذار، اثبات توانایی زوج را شرط مطالبه مهریه از سوی زوجه قرار داده است.

 

 

تعریف مهریه از دید حقوقی

مهریه یکی از مهمترین حقوق قانونی، شرعی و مالی زوجه است و در واقع پشتوانه مالی زن در زندگی مشترک محسوب می شود. مطابق ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی: «به مجرد عقد، زن مالک مهر می شود و می تواند هر نوع تصرفی که بخواهد در آن بنماید.»

 

 

چه مواردی می تواند به عنوان مهریه تعیین شود؟

 اکثر افراد، مهریه یا همان صداق را تعدادی سکه طلای بهار آزادی تعیین می کنند و برای ضمیمه آن نیز یک جلد کلام الله مجید و همچنین یک جفت آینه و شمعدان و شاخه ای نبات در نظر می گیرند.

اما از نظر حقوقی و مطابق با قانون مدنی، هر چیزی را که جنبه مالی و ارزش مادی داشته باشد و اشخاص بتوانند مالک آن بشوند و همچنین بتوان برای آن قیمتی را تعیین کرد، می تواند به عنوان مهریه تعیین شود. 

 مطابق ماده ۱۰۷۸ قانون مدنی: «هر چیزی را که مالیت داشته و قابل تملّک نیز باشد می توان مهر قرار داد.»

چنانچه برای مهریه، وجه نقد تعیین شود و زوجه پس از گذشت سال ها آن را درخواست کند، مهریه وی مطابق با تغییرات قیمت و تورم سالانه، محاسبه و به وی پرداخت خواهد شد.

 در رابطه با این موضوع، در تبصره ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی آمده است: «چنانچه مهریه وجه رایج باشد، متناسب با تغییر شاخص قیمت سالانه زمان تاُدیه نسبت به سال اجرای عقد که توسط بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران تعیین می شود، محاسبه و پرداخت خواهد شد مگر اینکه زوجین در حین اجرای عقد به نحو دیگری تراضی کرده باشند.»

 

 

سقف مطالبه مهریه تا چه میزانی است؟

در حال حاضر عموم مردم تصور می کنند، مهریه سقف مشخصی دارد و امکان تعیین این مال به بیش از ۱۱۰ عدد سکه امکان پذیر نیست. علی رغم این تصور و استنباط نادرست، قوانین جدید می گوید: این مال شرعی و قانونی می‌تواند به هر میزانی وجود داشته باشد و زوج در صورت تمکن مالی و دارایی، ملزم به پرداخت مهریه به صورت کامل است. اما مطابق قوانین اگر مال و دارایی ای از مرد موجود نباشد، امکان جلب و حبس کردن او تا پرداخت تعهد مهریه یا تعیین شرایطی برای پرداخت مهریه (مانند تقسیط ) حداکثر تا سقف ۱۱۰ عدد سکه وجود خواهد داشت. در این شرایط اگر تا میزان ارزش ۱۱۰ عدد سکه به هر نحوی، به زن پرداخت شود، امکان جلب و حبس کردنِ مرد برای بیش از ۱۱۰ عدد سکه منتفی می‌شود. نکته مهم این است که هر زمان مالی از مرد یافت شود، امکان وصول آن از اموالش به عنوان مهریه حتی بیشتر از ۱۱۰ عدد سکه نیز پابرجا خواهد ماند.

 

 

آیا امکان مطالبه مهریه در هر زمانی وجود دارد؟

مهریه و نوع مطالبه آن بحث پرچالش بسیاری از خانواده هایی است که با مسئله ازدواج و زوجیت به هر نحوی درگیر هستند. مطابق قانون، مهریه عندالمطالبه و عندالاستطاعه است و البته در هیچ متن قانونی ای به این امر اشاره نشده است. بنابراین حتی اگر اشاره‌ای به نوع مهریه نشود، اصل بر عندالمطالبه بودن آن است. اما امروزه دفاتر ثبت ازدواج، بنا بر بخشنامه‌ی سازمان ثبت اسناد مکلف هستند از زوجه در خصوص نوع مهریه سوال بپرسند و آن را در دفاتر ازدواج ثبت کنند.

عندالمطالبه بودن مهریه‌ این امکان را به زوجه می دهد تا هر زمان که می خواهد، این مال قانونی را مطالبه کند. در این حالت شوهر موظف به پرداخت آن صرف نظر از وضعیت مالی­ خویش است.

از سوی دیگر، مهریه‌ی عندالاستطاعه به این معنی است که حتی در صورت مطالبه‌ی مهریه، هر زمان که مرد توانایی پرداخت این مال را داشته باشد، قابل وصول خواهد بود.

اهمیت این دو عنوان از زمانی بیشتر شد که براساس بخش‌نامه‌ی سازمان ثبت اسناد و املاک کشور، دفاتر ثبت ازدواج مکلف به تعیین و ثبت نوع مهریه در دفاتر ازدواج شدند و پیش از آن در هیچ قانونی از نوع مهریه هیچ صحبتی نشده بود. البته باید توجه داشت که امروزه با وجود بحثی به نام اعسار در عمل، در صورت نداشتن دارایی و اموال حتی در صورت عندالمطالبه بود مهریه، پرداخت این مال در گرو وضعیت مالی مرد خواهد بود.

 

 

در چه حالتی مهریه به زن تعلق نمی گیرد؟

در موارد اندکی مهریه به زن تعلق نمی گیرد که عبارتند از:

۱-    مطابق ماده ۱۰۸۹ قانون مدنی هر گاه عقد ازدواج (دائم یا موقت) بین زوجین به دلیلی باطل شده باشد و بین آن ها نزدیکی واقع نشده باشد، به زوجه مهریه تعلق نمی گیرد.

۲-   به استناد ماده ۱۱۰۱ قانون مدنی هر زمانی که به دلیلی نکاح بین زوجین، فسخ شود و بین آن ها نزدیکی واقع نشده باشد، زن حق مهریه ندارد. تنها استثناء این مورد، فسخ به دلیل عنن بودن مرد است؛ یعنی مردی که توانایی عمل زناشویی نداشته باشد که در این صورت با فسخ نکاح، زوجه مستحق دریافت نصف مهریه خواهد بود.

۳ –     دختر باکره در صورت طلاق گرفتن، از نصف مهریه برخوردار خواهد شد.

 توجه کنید که هر گاه مرد قبل از نزدیکی، همسر خود را طلاق دهد، به همسرش تنها نصف مهریه تعلق خواهد گرفت و اگر شوهر بیش از نصف این مال تعیین شده را قبلا به زن داده باشد، مجاز است تا مازاد از نصف را عینا یا مثلا یا معادل قیمت آن، پس بگیرد.

 

 

مهریه و طلاق توافقی

در شرایط طلاق توافقی یا طلاق از طرف زوجه نیز که به صورت طلاق خلع می باشد، زن چیزی از مهریه را در قبال طلاق، اصطلاحا بذل می کند که در این جا نیز زن با اختیار از مقداری از مهریه در قبال طلاق صرف نظر می کند که باز هم ارتباطی به عدم استحقاق مهریه به زوجه (زن) و ندادن مهریه توسط مرد ندارد.

در صورتی که به خاطر مهریه در طلاق توافقی چک یا سفته ای اخذ شده باشد، زن می تواند در صورت عدم وصول آن، به استناد مدارک مذکور از طریق دادگاه درخواست مطالبه کند و با تایید قطعیت حکم، امکان جلب و توقیف اموال مرد نیز امکان پذیر است. اما اگر سندی از بابت مهریه دریافت نشده باشد و مرد در موعد توافق شده، مهریه را پرداخت نکند، زن می تواند از طریق دادگاه و با دادن دادخواست «مطالبه مهریه» را درخواست کند. توجه کنید که ازدواج مجدد زن پس از طلاق، مانع احقاق مهریه قبلی نمی شود.

بر طبق ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده، دادگاه صرفا تا ۱۱۰ سکه بهار آزادی یا معادل آن را در حالت نپرداختن اقساط، دستور به جلب مرد صادر می کند و برای مازاد آن، زن باید اموالی را از مرد به دادگاه معرفی کند.

در احکام و منابع شرعی، به طلاق رجعی و طلاق بائن (از جمله طلاق های خلع و مبارات) پرداخته شده و با توجه به رویه عملی موجود در سیستم قضایی و دادگاه ها، می توان طلاق توافقی را در بسیاری از موارد، به نوعی طلاق خلع و یا حتی مبارات دانست.

در طلاق خلع، زوجه از زوج کراهت پیدا می کند و در ازای مالی که به همسر خود می بخشد که ممکن است معادل کل مهریه یا قسمتی از آن یا حتی بیشتر از آن باشد، مرد را برای طلاق متقاعد می کند. از سوی دیگر اگر کراهت متقابل باشد و طرفین نسبت به یکدیگر، انزجار داشته باشند و زوج برای اینکه زوجه را متقاعد به طلاق کند، مهریه خود یا بخشی از آن را به مرد می بخشد که در این حالت، طلاق از نوع مبارات محسوب می شود.

پس تفاوت این دو نوع طلاق بائن در این نکته نهفته است که در طلاق خلع، کراهت از جانب زن است و مالی که زن به مرد بذل می کند، ممکن است بیشتر از میزان مهریه باشد، اما در طلاق مبارات، کراهت از جانب هرطرفین بوده و مالی که زن به مرد می بخشد، نمی تواند بیش از میزان مهریه باشد.

در حالتی که زن ناشزه باشد، به این معنی که از شوهرش تمکین نکند یا این که بیمار باشد یا حتی مرتکب جرمی شده باشد یا خیانت کند و مرتکب رابطه نامشروع شود، ارتباطی به احقاق مهریه او ندارد و حتی تمام این موارد، مانع دریافت و استحقاق زن نسبت به مهریه اش نمی شود. به طور کلی، رابطه نامشروع زن یا ناشزه بودن او، مهریه را از بین نمی برد.

 

 

عقد موقت و مهریه

عقد موقت از نظر قانونی و شرعی شامل دریافت و پرداخت مهریه است و اصولی دارد که عدم آگاهی از آن در بیشتر موارد، دعوی بین زوجین را تشکیل می‌دهد. زنی که ازدواج موقت کرده است و تصمیم گرفته‌‌ مهریه اش را از همسرش مطالبه کند، می تواند طبق قانون “مهرالمعلوم و مدت المعلوم” مهریه خود را مانند ازدواج های دائمی دریافت کند، با این تفاوت که در ازدواج دائم، زوجه نسبت به نفقه هم حق دارد، اما در ازدواج موقت زن از حق  نفقه  برخوردار نیست، به جز مواردی که در صیغه‌ نامه‌ او شرط شده باشد.

نکته مهم این است که مهریه جزو طلب‌های ممتازه است، یعنی اگر افراد دیگری از مرد طلبکار باشند، طلب زن نسبت به آن مطالبات، مقدم است. کند. با این تفاوت که در ازدواج دائم، زوجه نسبت به نفقه هم حق دارد، اما در ازدواج موقت زن از حق نفقه برخوردار نیست.

 

 

مطالبه و احقاق مهریه از چه طریقی انجام می شود؟

بعد از شکایت زن از مرد و دادخواهی او، دادگاهی برای رسیدگی به موضوع مهریه تشکیل می شود و حتی در صورت عدم استطاعت مالی مرد، حکم پرداخت این مال توسط دادگاه صادر می شود. در این حالت حتی اگر مرد بعد از صدور حکم نیز مالی به دست آورد، به نفع زن و به عنوان مهریه او ضبط می شود. اجرای احکام مرجع رسیدگی به این موضوع است و زن با مراجعه به بخش اجرای احکام دادگاه، درخواست اجرای حکم می‌دهد.

در حالت دوم اگر مرد توانایی پرداخت مهریه را داشته باشد، در این صورت زن با سند ازدواج به دفتر ثبت کننده ازدواج مراجعه کرده و بعد از پرداخت نیم عشر دولتی بابت اجرای مهریه توسط زوجه و شکایت از طریق اداره ثبت، طی نامه ای به مرد اطلاع داده می شود که مهریه زن را پرداخت کند، در غیر این صورت اموال او توقیف می شود. همچنین از طریق اداره ثبت می توان حکم  ممنوع الخروج شدن  مرد را صادر کرد و تا پرداخت نکردن بدهی مرد، این حکم همچنان پابرجاست.

در صورت طولانی شدن این روند و عمیق تر شدن دعوی، زمانی در حدود ۵ تا ۶ ماه لازم است تا دادگاه به این امر رسیدگی کند. اما در صورت انجام این امر از طریق اداره ثبت، این زمان به ۱۵ روز کاهش می یابد.

 

 

آیا می توان از دادن مهریه فرار کرد؟

در گذشته بسیاری از مردها برای شانه خالی کردن از پرداخت مهریه، اموال و دارایی های خود را به محض تصمیم به جدایی و بروز مشکلات، به نام یکی از نزدیکان خود می زدند و در دادگاه نیز وانمود می کردند مالی برای پرداخت مهریه همسرشان ندارند. اما در قوانین جدید این راه بسته شده است. بر اساس قوانین، مردان موظفند مال قانونی و شرعی همسرشان را پرداخت کنند. در این حالت حتی اگر اموال و دارایی هایشان را قبل از اقدام به طلاق به نام افراد دیگری به خصوص نزدیکانشان بزنند، مطابق با ماده ۲۱۸ قانون مدنی، معامله ابطال و آن مال یا دارایی به نام مرد برگردانده می شود.

 

 

حکم مهریه در صورت فوت یکی از طرفین

طبق قانون زوجه می تواند پس از مرگ زوج نیز مهریه خود را مطالبه کند. اگر تا زمان حیات شوهر، مهریه زن پرداخت نشده باشد. با توجه به اینکه مهریه زن از مطالبات ممتازه به حساب می‌آید، بعد از فوت مرد، باید به زن پرداخت شود. در این شرایط اگر مرد مال یا دارایی ای داشته باشد، بخشی از مال که مساوی با مهریه زوجه است، توقیف می شود و پس از دریافت این مهریه توسط زن، مابقی بدهی‌های مرد از اموالش کسر خواهد شد..

مهریه زن جزو مواردی است که به هیچ وجه، در مقوله سهم الارث او جای نمی گیرد و در این مورد اگر شخص فوت شده فرزندی نداشته باشد، بعد از کسر مهریه از اموال مرد، یک چهارم از کل اموال باقی مانده زوج، به عنوان ارثیه به زوجه می رسد. اگر متوفی دارای فرزند باشد، این سهم الارث زن به یک هشتم کاهش می یابد. اگر شخص فوت شده بیش از دو زن داشته باشد، همین یک هشتم بین زن‌ها تقسیم می‌شود.

در صورتی که زنی قبل از دریافت مهریه اش، فوت کند، خانواده زن می تواند مهریه دخترشان را مطالبه کنند و چون پرداخت آن، وظیفه قانونی و شرعی مرد است، بعد از فوتش جزو ماترک او است و وراث زن، می توانند از مهریه‌اش ارث ببرند.

 

 

حکم جلب مهریه و حبس

بعد از به اجرا گذاشتن مهریه توسط زن در دادگاه، اگر مرد ظرف مدت یک ماه پس از صدور اجرائیه، دادخواست اعسار خود را به دادگاه تقدیم نکند، حکم جلب او به درخواست زوجه صادر خواهد شد. از سوی دیگر، اگر مرد دادخواست اعسار بدهد و مهریه نیز تقسیط شود، ولی اقساط آن پرداخت نشود، معمولا پس از گذشت دو یا سه قسط معوقه، حکم جلب مرد بابت مهریه صادر می شود.

از آنجایی که مطالبه مهریه دعوی حقوقی است، هر زمان که اقساط مهریه معوقه پرداخت شود یا اعسار مجدد مرد برای دادگاه اثبات شود، از زندان آزاد خواهد شد. بنابراین مدت زمان حبس برای مهریه امری متغیر است.

در حال حاضر دستگاه قضایی در تلاش است که تعیین اقساط مهریه متناسب با توان زوج باشد و تا حد امکان حکم به حبس کسی صادر نشود ولی با توجه به پیچیدگی های امور حقوقی، حضور یک وکیل خوب و برخورداری از مشاوره های تخصصی، می تواند از بسیاری از پیامدهای منفی جلوگیری کند.