طلاق در شرایط عسر و حرج

عسر و حرج زن بر مبنای طلاق چه قانونی دارد؟

بسیاری از زنان تصور می کنند با قرار گرفتن در موقعیت های سخت و دشوار زندگی مشترک، هیچ راه حلی برای خلاص شدن از آن وضعیت وجود ندارد، در حالیکه یکی از مواقعی که زن می تواند تقاضای طلاق خود را به دادگاه خانواده ارائه دهد، زمانی است که ادامه زندگی مشترک، موجب «عُسر» و «حَرَج» زن می شود. زنان می توانند با اثبات این موضوع در دادگاه، شرایط موجود را تغییر داده و طلاق بگیرند.

 

همانطور که مرد با رعایت مواردی قانونی می تواند حتی به صورت یک طرفه همسرش را طلاق دهد، زن هم در شرایطی خاص می تواند از دادگاه تقاضای طلاق کند که این شرایط معمولاً وضعیت های بسیار دشواری را شامل می شوند که تحمل زندگی را برای زن غیرممکن می کنند.

 

در این مقاله به مهم ترین مصادیق عسر و حرج اشاره می کنیم و وضعیت آن را در دوران عقد دائم و موقت … توضیح می دهیم. البته در نظر داشته باشید طلاق توافقی بهترین روش جدایی زوجین است و متحمل آسیب های کمتری می شوید.

 

عسر و حرج

 

طلاق بر مبنای عسر و حرج

در قانون آمده است اگر ادامه زندگی زناشویی برای زوجه به حدی مشقت بار و سخت باشد و شرایط زندگی به شکلی غیرقابل تحمل برای او ادامه یابد، می تواند مطابق قانون مدنی درخواست طلاق دهد. یعنی اگر برای زن در زندگی مشترک وضعیتی پیش آمد که ادامه زندگی به نحوی بود که به طور عادی تحمل آن مشکل باشد، می تواند برای طلاق به دادگاه مراجعه کند و دادگاه پس از بررسی موضوع، اگر شرایط را برای زن غیر قابل تحمل تشخیص داد، به درخواست او مبنی بر طلاق رسیدگی می کند.

 

در شرایطی که عسر و حرج طبق نظر دادگاه ثابت شد، مرد مجبور به طلاق دادن همسر خود است. اما اگر مرد حاضر به طلاق دادن همسرش نباشد و اجبار دادگاه نیز بی فایده باشد، در اینجاست که زن به اذن حاکم شرع ، طلاق داده خواهد شد.

 

همچنین، در طلاق به دلیل عسر و حرج لازم نیست که پول یا مبلغی از جانب زن به مرد پرداخت شود (برخلاف طلاق خلع) این طلاق یعنی طلاق به‌ واسطه‌ عسر و حرج از جانب مرد قابل رجوع نیست.

 

معمولا در چنین شرایطی طلاق بر مبنای عسر و حرج را طلاق رجعی نمی­ خوانند، چون اگر مرد بتواند دوباره به زندگی مشترک برگردد، در واقع هیچ رفع اثری از همسرش نخواهد شد که نتیجه این عامل بی اثر ماندن تلاش ­های زن برای طلاق است.

 

البته تشخیص سختی، مشقت و غیر قابل تحمل بودن شرایط، نسبی است و عرف آن را تعیین می کند. آنچه که لازم است در دادگاه به اثبات برسد، تحقق یکی از مصادیق عسر و حرج برای زوجه است که در ادامه به آن پرداخته ایم.

 

در نهایت، دادگاه با احراز عسر و حرج زن، می‌تواند او را طلاق دهد و حتی اگر زوج از حضور در دفتر طلاق و امضا ذیل دفتر طلاق استنکاف کند، نماینده دادگاه تشریفات طلاق را انجام می‌دهد و یا دادگاه می‌تواند به زن وکالت در طلاق دهد تا با حضور در دفتر طلاق شخصا تشریفات طلاق را بدون نیاز به حضور مرد اجرا کند.

 

عسر و حرج

 

مهم ترین مصادیق عسر و حرج در قانون

بر اساس قوانین فعلی در کشورمان، مهمترین مصادیق عسر و حرج عبارتند از:

١- ترک زندگی توسط شوهر حداقل به مدت ۶ ماه متوالی یا ٩ ماه متناوب بدون عذر موجه.

٢- اعتیاد مرد به مواد مخدر یا مشروبات الکلی و امتناع او از ترک آنها یا عدم امکان الزام شوهر به ترک آن در مدتی که به تشخیص پزشک برای ترک اعتیاد لازم بوده است. در این شرایط اگر زوج به تعهداتش عمل نکند یا پس از ترک دوباره به مصرف مشروبات الکلی یا موادمخدر روی آورد با درخواست زن طلاق انجام می شود. ارائه حکمی مبنی بر محکومیت شوهر، داشتن پرونده‌ی قضایی یا استناد به سوابق بستری شدن زوج در کمپ‌های ترک اعتیاد، سوابقی است که به عنوان ادله‫ برای اثبات عسر و حرج استفاده می شود.

٣-محکومیت قطعی شوهر به حبس پنج سال یا بیشتر.

۴- ضرب و جرح یا فحاشی یا هرگونه سوء‌رفتار مستمر زوج که عرفا با توجه به وضعیت زن قابل تحمل نباشد.

 

۵- ابتلاء شوهر به بیماری های صعب‌العلاج روانی یا مسری یا هر عارضه صعب‌العلاج دیگر که زندگی مشترک را مختل کند مثل بیماری سارس یا ایدز.

 

علاوه بر موارد مذکور، مواردی نیز وجود دارد که به تشخیص دادگاه، زن در عسر و حرج قرار گرفته و با درخواست زن حکم طلاق صادر می شود.

 

البته معمولا در دادگاه خانواده اثبات عسر و حرج از سمت مرد برای زنان بسیار سخت­تر از اثبات عمل نکردن مرد به شرایط دوازده گانه ­ای است که در عقدنامه جاری شده و زوج آن را قبول کرده است.

 

عسر و حرج در دوران عقد

موضوع عسر و حرج در عقد دائم

پرونده های وکلای ما شامل موارد زیادی از زوج هایی است که بعد از عقد نکاح تا قبل از شروع زندگی، برای مدتی ادامه زندگی مشترکشان به تعویق افتاده است که اصولا این موضوع بلاتکلیف ماندن زن در همین مرحله را به دنبال خواهد داشت.

 

همین موضوع سرآغاز یکی از پر اختلاف ­ترین زمان ها برای شروع زندگی مشترک خواهد بود. در این دوران بسیار دیده شده که مرد، همسرش را به مدت چند سال بلاتکلیف رها کند. اینجاست که دادگاه رسمی خانواده می­ تواند این مورد را جزو یکی از عوامل عسر و حرج محسوب کند و در نتیجه زن می تواند در صورت نیاز اقدام به طلاق کند.

 

این در حالیست که مرد از هر گونه اقدامی برای شروع زندگی زناشویی خودداری کرده و به صورت عمدی هیچ کاری برای انجام مقدمات ازدواج انجام نمی دهد. حتی در بسیاری از موارد، در این دوران مرد با توجه به شدت اختلافات، ممکن است همسر خود را رها کرده و رابطه خود را با او به صورت کلی قطع کند.

 

اگر زن قصد اقدام برای طلاق داشته باشد، باید حتما به دادگاه ثابت کند که همه اختلافات ناشی از  رفتارهای مرد از جمله ترک زن، سردی در معاشرت و بلاتکلیف گذاشتن از سمت مرد بوده است. به بیان ساده ­تر در طول این مدت، مرد برای ادامه زندگی هیچ تلاشی نکرده باشد.

 

نکته مهم این است که اگر مشخص شود که در این­گونه روابط، سردی از طرف زن بوده و در اصل او سهم اساسی را در به وجود آمدن این مشکل داشته، دیگر نمی تواند در دادگاه مدعی شود که همسرش او را بلاتکلیف رها کرده است و در چنین شرایطی دادگاه حق را به مرد خواهد داد. معمولا در این شرایط مرد در دادگاه دادخواست تمکین می دهد و اگر هم زن در این شرایط به حق حبس خود اتکا کند، در این حالت زن به هیچ وجه نمی­تواند ادعای بلاتکلیف شدن را داشته باشد.

 

اثبات عسر و حرج برای زن به خصوص زمانی که عقد نکاح صورت گرفته ولی زندگی مشترک شروع نشده باشد، بسیار دشوار است. به جز در مواردی خاص مانند زمانی که به مدت طولانی از عقد نکاح گذشته و مرد همسرش را بلاتکلیف رها کرده باشد که در چنین شرایطی زن باید با استناد به یکی از شروط دوازده ­گانه عقد، برای طلاق اقدام کند.

 

موضوع عسر و حرج در عقد موقت

موضوع عسر و حرج تنها در مورد عقد و ازدواج دائم صدق نمی­ کند، بلکه در مواردی که زوجین ازدواج موقت را انتخاب می کنند و هنگامی که ادامه این زندگی برای زن همواره با سختی و مشقت همراه باشد و بتواند در دادگاه خانواده از این موضوع دفاع کرده و آن را اثبات کند، با حکم به اجبار قاضی دادگاه، مرد راهی به جز بذل مدت زمان باقی­مانده از زوجیت خود و همسرش نخواهد داشت و اگر حتی این اجبار بر او بی تاثیر باشد، دادگاه حکمی را برای انحلال زوجیت و قطع مدت باقی مانده از ازدواج موقت آنان صادر خواهد کرد.

 

گرچه در ازدواج موقت زوجین از آزادی بیشتری برخوردارند و حقوق و تکالیفی که این نوع ازدواج برای زوجین به وجود می آورد به اندازه ازدواج دائم نیست، ولی در عین حال در مواردی که ادامه زوجیت موقت برای زن واقعا دشوار باشد و این موضوع برای دادگاه ثابت شود، در این صورت شامل عسر و حرج می شود.

 

عسر و حرج

 

تکلیف مهریه در عسر و حرج

تصور اینکه زن با ادعای عسر و حرج و امکان جدایی از شوهرش، نمی تواند مهریه ای هم دریافت کند، اشتباه است. در این نوع از طلاق، حق دریافت مهریه از زن سلب نمی شود و او می تواند ضمن طلاق، حقوق مالی خود اعم از مهریه، نفقه و اجرت المثل را نیز دریافت کند.

 

البته به طور معمول در طلاق های عسر و حرجی، زنان در ازای طلاق و برای رهایی از شرایط مشقت بار، مهریه خود را می بخشند یا حتی پیش آمده که مالی را به همسر خود بدهند تا بتوانند از او جدا شوند. به چنین طلاقی «طلاق خلع» می گویند.
توصیه وکلا معمولا این است که برای انتخاب و تعیین این نوع طلاق بهتر است زن قسمتی از مهریه خویش را بذل کند و البته معمولاً هر چه بذل مهریه بیشتری صورت گیرد، ادله ای بر عسر و حرج بیشتر زن تلقی می‌شود.

 

از آنجایی که یکی از بزرگ‌ترین معضل زن ها، گرفتن طلاق در شرایط سخت زندگی زناشویی است، توصیه می کنیم با یک وکیل خانواده حقوقی یا وکیل پایه یک وکیل دادگستری مشورت کنید تا برای طلاق، درگیر موارد و راهکارهای پیچیده و غیر اثربخش نشوید.

 

آیا کراهت زن از شوهر موجب عسر و حرج  می شود؟

صرف کراهت زوجه منجر به عنوان عسر و حرج نمی شود و نمی تواند مصداق آن باشد، زیرا کراهت با عسر و حرج فرق می کند که اصطلاحا طلاقی که بر مبنای کراهت زن نسبت به شوهرش صورت می گیرد، طلاق خلع نام دارد. یعنی طلاقی که زن به واسطه کراهت از شوهرش در مقابل مالی که به شوهر می دهد و از او طلاق می گیرد.

 

اما اگر دادگاه پس از انجام تحقیقات و رسیدگی های معمول تشخیص دهد که نفرت زوجه از شوهر به حدی است که ادامه زوجیت را برای زن غیر ممکن می سازد و موجب عسر و حرج اوست، می تواند حکم به طلاق بر مبنای عسر و حرج صادر کند که در این حالت زن تکلیفی به پرداخت مالی به شوهر ندارد.

 

در طلاق ناشی از کراهت زن، دادگاه نمی‌تواند مرد را ملزم به پذیرش مال پیشنهادی زوجه به عنوان مال بذل کند و همچنین نمی‌تواند بدون اعلام موافقت مرد به طلاق، زن را مطلقه کند. در حالی که در طلاق حرجی، نیازی به موافقت زوج به طلاق زن نیست.